خبرگزاری فارس - گروه سینما: نمایش مصرف دخانیات در فیلمها و سریالها، در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم انتقاد دغدغهمندان سلامت تبدیل شده است. چون بازنمایی سیگار در آثار نمایشی میتواند در شکلگیری نگرش مثبت نسبت به دخانیات و افزایش گرایش نوجوانان به مصرف آن نقش داشته باشد.در این گزارش به بررسی سیاستهای چند کشور در زمینهٔ نمایش دخانیات در سینما و تلویزیون میپردازیم.
هند؛ از ممنوعیت نمایش تا هشدارهای ویدیویی
هند از سختگیرانهترین کشورها در زمینهٔ نمایش دخانیات در سینما و تلویزیون است. بر اساس قانون COTPA، نمایش سیگار و سایر محصولات دخانی در آثار جدید تنها در مواردی مجاز است که ضرورت تاریخی، روایی یا هنری داشته باشد و با توجیه قوی همراه شود.نمایش برندهای دخانی، جانمایی تبلیغاتی و نمایش برجستهٔ بستههای سیگار هم ممنوع است. ضمناً آثار دارای صحنههای مصرف دخانیات مشمول محدودیتهای ردهبندی سنی و پخش میشوند.علاوه بر این، هند سازوکارهای هشداردهندهٔ اجباری را نیز اجرا میکند؛ بهطوری که فیلمها و برنامههای دارای صحنهٔ مصرف دخانیات باید در ابتدا و میانهٔ اثر، پیامهای ویدیویی ضد دخانیات پخش کنند و هنگام نمایش این صحنهها هم هشدار سلامت بهصورت ثابت روی تصویر نمایش داده شود.این سیاستها پس از آن تشدید شد که مطالعات نشان داد نمایش مصرف دخانیات و حتی برندهای سیگار در فیلمها رو به افزایش است و میتواند به عادیسازی مصرف دخانیات، بهویژه در میان نوجوانان، منجر شود.
چین؛ اصلاح اثر و جریمهٔ نقدی
چین، سال ۲۰۱۱ مقرراتی را برای کاهش نمایش مصرف دخانیات در سینما و تلویزیون وضع کرد. بر اساس این مقررات، نمایش برندهای سیگار، سیگار کشیدن افراد زیر ۱۸ سال، خرید سیگار توسط نوجوانان و نمایش مصرف دخانیات در مکانهای عمومیِ ممنوعه مجاز نیست.از فیلمسازان و تهیهکنندگان هم خواسته شد تا صحنههای مرتبط با دخانیات را به حداقل برسانند و تنها در مواردی که برای روایت یا بیان هنری ضروری است از آن استفاده کنند.علاوه بر این، چین در سالهای بعد محدودیتها را تشدید کرده و حتی پیشنهاد جریمه برای رسانههایی را مطرح کرده که مقررات مربوط به نمایش دخانیات را رعایت نمیکنند. تا جایی که کمیسیون ملی بهداشت و تنظیم خانواده چین، علاوه بر الزام به اصلاح اثر، جریمهای تا سقف ۳۰ هزار یوان برای نمایش صحنههای سیگار کشیدن در برنامهها و فیلمهای تلویزیونی پیشنهاد کرده است.
بریتانیا؛ دودیها نمیتوانند اسپانسر شوند
بریتانیا اگرچه نمایش سیگار در فیلمها و برنامههای تلویزیونی را بهطور مستقیم ممنوع نکرده است، اما قوانین سختگیرانهای برای جلوگیری از تبلیغ و ترویج دخانیات دارد.بر اساس قانون «تبلیغات و ترویج دخانیات مصوب ۲۰۰۲» و مقررات رسانهای آفکام، هرگونه تبلیغ پنهان، جانمایی تجاری یا نمایش تبلیغاتی محصولات و برندهای دخانی در سینما و تلویزیون ممنوع است و شرکتهای دخانی هم نمیتوانند برای حضور محصولات خود در برنامهها یا فیلمها هزینه پرداخت کنند.در عین حال، نمایش غیرتبلیغاتی سیگار در آثار نمایشی، بهویژه در مواردی که توجیه داستانی، تاریخی یا هنری داشته باشد، مجاز است. با این حال، آفکام و نهاد ردهبندی فیلم بریتانیا (BBFC) تأکید دارند که مصرف دخانیات نباید برای کودکان و نوجوانان عادیسازی یا جذابسازی شود و نمایش آن نباید حالت تبلیغاتی یا بیش از حد برجسته پیدا کند.
آمریکا؛ کنترل از طریق ردهبندی سنی
ایالات متحده قانون فدرال مستقیمی برای ممنوعیت نمایش سیگار در فیلمها و برنامههای تلویزیونی ندارد. با این حال، تبلیغات مستقیم سیگار در تلویزیون از دههٔ ۱۹۷۰ ممنوع شده و نظام ردهبندی فیلمها (MPA) هم نمایش مصرف دخانیات را در تعیین ردهٔ سنی آثار مدنظر قرار میدهد.در نتیجه، فیلمهایی که صحنههای متعدد یا برجستهٔ مصرف دخانیات دارند، بهویژه در آثار مخاطب نوجوان، ممکن است ردهبندی سنی محدودکنندهتری دریافت کنند.در سالهای اخیر، سازمان جهانی بهداشت (WHO) و نهادهای سلامت عمومی آمریکا بارها خواستار تشدید این رویکرد شدهاند. این نهادها با استناد به پژوهشهای متعدد معتقدند نمایش مصرف دخانیات در فیلمها و سریالها میتواند به عادیسازی و افزایش گرایش نوجوانان به سیگار منجر شود.با این حال، حذف نمایش برندهای دخانی و پخش پیامهای هشداردهنده پیش از نمایش این آثار همچنان در قالب توصیههای سیاستی دنبال میشوند، نه ممنوعیت قانونی مستقیم.
ترکیه؛ افکت کارتونی به جای سیگار!
ترکیه از جمله کشورهایی است که رویکرد سختگیرانهای نسبت به نمایش دخانیات در رسانهها دارد. بر اساس قانون شمارهٔ ۴۲۰۷، نهتنها تبلیغات مستقیم محصولات دخانی، بلکه نمایش آنها در فیلمها، سریالها، برنامههای تلویزیونی، موزیکویدئوها و سایر تولیدات رسانهای نیز در صورتی که جنبهٔ ترویجی یا تبلیغاتی داشته باشد، ممنوع است.این محدودیت تنها به تبلیغات پولی محدود نمیشود و حتی نمایش غیرمستقیم یا بدون دریافت وجه هم در صورتی که فاقد توجیه هنری، خبری، علمی یا سیاسی باشد، میتواند مشمول ممنوعیت شود.در نتیجهٔ اجرای این مقررات توسط نهاد ناظر رسانهای ترکیه (RTÜK)، نمایش سیگار در تلویزیون این کشور اغلب با محو کردن تصویر، پوشاندن محصول (با افکتهای کارتونی) یا حذف بخشی از صحنه همراه است.دامنهٔ این محدودیتها به رسانههای آنلاین و بسترهای اینترنتی هم گسترش یافته است و در بسیاری موارد خودِ نمایش مصرف دخانیات را، مگر در موارد دارای توجیه مشخص، موضوع نظارت و محدودیت قرار میدهد.
فرانسه؛ از جذابسازی تا غیرعادیسازی مصرف
فرانسه قانون مستقیمی برای ممنوعیت نمایش سیگار در فیلمها و سریالها ندارد. اما در سالهای اخیر سیاستهای عمومی این کشور بهطور فزایندهای در جهت کاهش جذابیت و عادیسازی مصرف دخانیات حرکت کرده است.این تغییر رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که سیگار برای دههها بخشی از هویت فرهنگی و سینمایی فرانسه محسوب میشد و در آثار سینمایی، اغلب بهعنوان نمادی از آزادی، شورش، جذابیت و روشنفکری به تصویر کشیده میشد.با این حال، سیاستهای جدید سلامت عمومی فرانسه بر «غیرعادیسازی» مصرف دخانیات، بهویژه در میان نسل جوان، متمرکز شده است. از همین رو، هرچند ممنوعیت مستقیمی برای نمایش سیگار در آثار نمایشی وضع نشده، اما فضای سیاستگذاری فرانسه به سمت کاهش جلوههای مثبت و رمانتیک مصرف دخانیات و محدود کردن حضور آن در عرصهٔ عمومی و فرهنگی حرکت کرده است.
کرهٔ جنوبی؛ نگران محبوبیت دخانیات
کرهٔ جنوبی در سالهای اخیر توجه ویژهای به تأثیر صحنههای مصرف دخانیات در رسانهها، بهویژه بر نوجوانان و جوانان، نشان داده است.بر اساس مقررات پخش این کشور، نمایش سیگار کشیدن در برنامههای تلویزیونی مشمول محدودیتهای سختگیرانه است و معمولاً با محو کردن تصویر یا سایر تمهیدات همراه میشود.با این حال، رشد سکوهای آنلاین و سرویسهای پخش اینترنتی (OTT) مانند نتفلیکس و یوتیوب باعث شده بخشی از محتوای نمایشی از این محدودیتها مستثنی بماند و صحنههای مصرف دخانیات در برخی سریالهای پرمخاطب بهطور گسترده دیده شود.دولت کره با استناد به تأثیر احتمالی این صحنهها بر عادیسازی مصرف دخانیات، به دنبال افزایش نظارت بر محتوای منتشرشده در سکوهای آنلاین و محدود کردن حضور و جذابیت دخانیات در فضای عمومی و رسانهای است.
ایران؛ قانون با اجرای ناقص
در ایران «قانون جامع کنترل و مبارزهٔ ملی با دخانیات» تبلیغ مستقیم و غیرمستقیم دخانیات را ممنوع کرده و حتی نمایش مصرف سیگار در آثار رسانهای را هم محدود دانسته است.بر اساس مصوبههای مرتبط، صداوسیما و وزارت ارشاد موظف شدهاند از نمایش استعمال دخانیات در تولیدات داخلی جلوگیری کنند و صحنههای سیگار را از بسیاری از آثار خارجی حذف یا محدود کنند.با این حال، اجرای این قوانین در عمل یکدست نبوده است؛ در تلویزیون رسمی معمولاً سختگیری بیشتری دیده میشود، اما در سینما و شبکهٔ نمایش خانگی بارها از افزایش نمایش سیگار انتقاد شده است.وزارت بهداشت و ستاد کنترل دخانیات هم چندین بار هشدار دادهاند که نمایش مکرر سیگار در سریالها میتواند به «عادیسازی» مصرف دخانیات، بهویژه برای نوجوانان، منجر شود.
هدف مشترک، مبارزه با عادیسازی است
بررسی قوانین کشورها نشان میدهد رویکردها نسبت به نمایش دخانیات از ممنوعیت و هشدارهای اجباری تا کنترل غیرمستقیم از طریق ردهبندی سنی یا محدودیت تبلیغات متغیر است؛ اما در همهٔ آنها یک هدف مشترک دنبال میشود؛ جلوگیری از عادیسازی و جذابسازی مصرف دخانیات، بهویژه در میان نوجوانان.در ایران اما مسئلهٔ اصلی نبود قانون نیست. بلکه ضعف در اجرای یکنواخت و نظارت بر همهٔ بسترهای رسانهای است. تقویت اجرای مقررات موجود، هماهنگی میان نهادهای ناظر و تعیین استاندارد روشن برای نمایش دخانیات در سینما و شبکهٔ نمایش خانگی میتواند مهمترین گام برای کاهش اثرات فرهنگی این پدیده در ایران باشد.