موسی پرنیان در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ با تأکید بر جایگاه بیبدیل محتشم کاشانی در شعر آئینی، اظهار داشت: مرثیهسرایی عاشورایی در ادبیات فارسی یک جریان ریشهدار است و محتشم با ترکیببند «باز این چه شورش است» آن را به نقطه اوج هنری و عاطفی خود رسانده است.
وی افزود: مهمترین عامل ماندگاری این اثر، پیوند همزمان ایمان دینی، احساسات عمیق انسانی و توانمندی ادبی شاعر است؛ بهگونهای که شعر محتشم از درون باور و اعتقاد واقعی او سرچشمه میگیرد و همین صداقت درونی، اثر را ماندگار و اثرگذار کرده است.
استادیار دانشگاه رازی کرمانشاه ادامه داد: مخاطب در مواجهه با این شعر تنها یک خواننده منفعل نیست، بلکه وارد فضای عاطفی و احساسی واقعه کربلا میشود و نوعی همذاتپنداری جمعی با مظلومیت امام حسین (ع) شکل میگیرد که از دلایل اصلی ماندگاری اثر در حافظه فرهنگی جامعه است.
پرنیان با اشاره به اهمیت ساختاری این اثر، تصریح کرد: ترکیببند محتشم از نظر ادبی یک نقطه عطف محسوب میشود، زیرا نخستین نمونه شاخصی است که مرثیه عاشورایی را در قالب ترکیببند با انسجام کامل، زبان قدرتمند و تصویرسازیهای اثرگذار ارائه میدهد.
وی افزود: شاعر در این اثر از ظرفیتهای زبانی بهصورت خلاقانه استفاده کرده و در بسیاری از موارد، ترکیبات و واژگان تازهای خلق کرده است که پیش از آن در ادبیات فارسی سابقه نداشته و همین مسئله به غنای سبکی اثر افزوده است.
این استاد دانشگاه بیان کرد: همین نوآوریهای زبانی و ساختاری باعث شده ترکیببند محتشم نهتنها یک متن ادبی، بلکه یک الگوی سبکی در شعر آئینی باشد که شاعران پس از او نیز از آن الهام گرفتهاند و آن را مبنا قرار دادهاند.
پرنیان در ادامه با اشاره به محتوای شعر محتشم، گفت: محور اصلی این اثر، واقعه کربلا، مظلومیت امام حسین (ع) و یاران ایشان است و همین مضمون عاطفی و انسانی باعث شده شعر در طول قرنها همچنان زنده و اثرگذار باقی بماند.
ریشههای تاریخی شعر آئینی فارسی
وی افزود: شعر آئینی در ادبیات فارسی پیشینهای بسیار کهن دارد و از همان قرون اولیه شکلگیری شعر فارسی، مضامین دینی و مذهبی در آثار شاعران حضور داشته و بهتدریج به یک جریان مستمر در تاریخ ادبیات تبدیل شده است.
استادیار دانشگاه رازی کرمانشاه ادامه داد: شاعرانی همچون رودکی در آغاز شعر فارسی و سپس کسایی مروزی از نخستین چهرههایی بودند که مضامین شیعی و آئینی را وارد شعر فارسی کردند و پایههای این جریان را در ادبیات کلاسیک بنا نهادند.
پرنیان عنوان کرد: در شاهنامه فردوسی نیز در آغاز اثر، نوعی ارادت به پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) دیده میشود که نشاندهنده پیوند عمیق میان ادبیات فارسی و باورهای دینی از همان دورههای نخست است.
وی گفت: در ادامه این مسیر، شاعرانی مانند قوامی رازی نیز نقش مهمی در تداوم و تثبیت شعر آئینی داشتند و این جریان را از یک گرایش محدود به یک سنت ادبی پایدار تبدیل کردند.
شکوفایی شعر عاشورایی در دوره صفوی
استادیار دانشگاه رازی کرمانشاه افزود: با ورود به دوره صفوی و رسمی شدن مذهب شیعه، شعر آئینی و بهویژه شعر عاشورایی بهصورت گستردهتری مورد توجه قرار گرفت و زمینه برای شکوفایی آثار بزرگ در این حوزه فراهم شد.
پرنیان ادامه داد: در چنین فضایی، محتشم کاشانی توانست جایگاه ممتاز خود را تثبیت کند و با خلق ترکیببند مشهور خود، مرثیه عاشورایی را به اوج بیان هنری و عاطفی در ادبیات فارسی برساند.
وی تأکید کرد: اگرچه پیش از محتشم نیز شاعرانی در حوزه شعر آئینی فعالیت داشتند، اما هیچکدام نتوانستند در قالببندی، ساختار و تأثیرگذاری عاطفی به اندازه او جریانساز باشند و به همین دلیل جایگاه او کاملاً متمایز است.
استادیار دانشگاه رازی کرمانشاه در پایان خاطرنشان کرد: همانگونه که فردوسی در حماسه، سعدی در اخلاق، حافظ در غزل و مولوی در عرفان بهعنوان قلههای ادبیات فارسی شناخته میشوند، محتشم کاشانی نیز بیتردید در مرثیهسرایی عاشورایی جایگاهی همتراز قله و ماندگار قرار میگیرد.