حفظ محیط زیست و منابع طبیعی، کلید مهار بحرانها و کاهنده اثرات مخرب آن است. ادامه حیات انسانی، گیاهی و جانوری منوط به وجود محیط مادی مناسب است؛ محیطی متشکل از اتمسفر، پدوسفر و بیوسفر که بستر اصلی شکلگیری و تداوم زندگی در کره زمین به شمار میرود.
زندگی انسان، از ابتداییترین نیازها تا پیچیدهترین دستاوردها، ریشه در طبیعت دارد. منابعی همچون آب، هوا، خاک، جنگلها، کوهها و دریاها ستون فقرات حیاتاند. حفاظت از این گنجینهها ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقای نسل حاضر و تضمین آیندهای سالم برای آیندگان است.
اهمیت حفاظت از محیط زیست را نمیتوان محدود به چند گزاره ساده دانست، زیرا آثار آن در تمامی ابعاد زندگی بشر جاری است. هرگونه آسیب به طبیعت، مستقیماً بر اقتصاد، سلامت، امنیت غذایی و کیفیت زیست انسان اثر میگذارد. از این رو دغدغه محیط زیست، دغدغهای همگانی است.
خدمات پنهان اما حیاتی طبیعت
طبیعت خدماتی رایگان اما حیاتی ارائه میدهد که اغلب نادیده گرفته میشوند. تصفیه هوا و آب توسط جنگلها و تالابها، گردهافشانی محصولات کشاورزی، تنظیم چرخه آب و افزایش حاصلخیزی خاک از جمله این خدماتاند که نابودی آنها هزینههای جبرانناپذیری تحمیل میکند.
تغییرات اقلیمی، ذوب یخهای قطبی، افزایش سطح دریاها، خشکسالیهای شدید و سیلابهای ویرانگر، نشانه فشار فزاینده انسان بر زمین است. حفظ محیط زیست مهمترین راهکار برای مهار این بحرانها و کاهش پیامدهای مخرب آنها در مقیاس ملی و جهانی محسوب میشود.
تنوع زیستی، بنیان امنیت غذایی و دارویی بشر را شکل میدهد. بسیاری از منابع ژنتیکی، داروها و محصولات غذایی از دل طبیعت به دست میآیند. تخریب زیستگاهها و انقراض گونهها، این ذخایر ارزشمند را تهدید کرده و امنیت زیستی جوامع را با خطر مواجه میکند.
سلامت انسان در گرو طبیعت سالم
ارتباط با طبیعت آثار مثبت چشمگیری بر سلامت روان و جسم دارد. دسترسی به فضاهای سبز، هوای پاک و محیط سالم، موجب کاهش استرس و ارتقای کیفیت زندگی میشود. از سوی دیگر، اقتصاد مبتنی بر بهرهبرداری بیرویه، آیندهای ناپایدار و پرهزینه رقم خواهد زد.
حفاظت از محیط زیست مسئولیتی جمعی است و نیازمند تغییر نگرش در سطوح فردی و اجتماعی است. رویکرد «کاهش، استفاده مجدد و بازیافت» پایهای اساسی برای این حرکت محسوب میشود و میتواند الگوی مصرف را به سمت پایداری و مسئولیتپذیری سوق دهد.
مصرف آگاهانه نخستین گام در این مسیر است. پیش از خرید هر کالا باید ضرورت آن سنجیده شود. همچنین بهینهسازی مصرف انرژی از طریق استفاده از تجهیزات کممصرف، عایقبندی مناسب و بهرهگیری از حمل و نقل عمومی، نقش مؤثری در کاهش فشار بر منابع طبیعی دارد.
مدیریت صحیح مصرف آب و کاهش تولید زباله نیز از ارکان اساسی حفاظت محیط زیست است. استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف آب، پرهیز از بستهبندیهای غیرضروری و بهرهگیری از کیسهها و ظروف چندبارمصرف، میتواند سهم قابل توجهی در صیانت از منابع ایفا کند.
استفاده مجدد، به معنای بخشیدن عمری دوباره به اشیاست. بسیاری از وسایل با اندکی خلاقیت یا تعمیر، دوباره قابل استفادهاند. این رویکرد علاوه بر کاهش حجم زباله، موجب صرفهجویی اقتصادی شده و از اتلاف منابع ارزشمند طبیعی جلوگیری میکند.
تعمیر به جای تعویض، یکی از مؤثرترین راهکارهای کاهش پسماند است. بسیاری از وسایل الکترونیکی، پوشاک و مبلمان را میتوان با تعمیرات ساده دوباره مورد استفاده قرار داد. این رویکرد ضمن کاهش تولید زباله، صرفهجویی اقتصادی به همراه داشته و از اتلاف منابع ارزشمند طبیعی جلوگیری میکند.
خرید و فروش کالای دست دوم نیز گامی مهم در مسیر مصرف مسئولانه است. برای کالاهایی که نیاز به نو بودن مطلق ندارند، مانند کتاب، مبلمان یا برخی تجهیزات الکترونیکی، انتخاب محصولات کارکرده موجب کاهش تقاضا برای تولید جدید و حفظ منابع طبیعی میشود.
بازیافت، فرآیند تبدیل مواد دورریختنی به مواد خام یا محصولات جدید است و نقش مهمی در مدیریت پسماند دارد. این اقدام حجم زبالههای دفنی را کاهش داده، نیاز به استخراج منابع بکر را کم کرده و در مقایسه با تولید از مواد اولیه، انرژی کمتری مصرف میکند.
تفکیک زباله از مبدأ، مهمترین گام در موفقیت چرخه بازیافت است. جداسازی کاغذ، پلاستیک، شیشه، فلزات و پسماندهای تر در خانه و محل کار، فرآیند بازیافت را کارآمدتر میکند و امکان بهرهبرداری مجدد از مواد را افزایش میدهد.
کامپوستینگ؛ بازگشت پسماند به خاک
بخش عمدهای از زبالههای تر، شامل پسماندهای غذایی و گیاهی، قابلیت تبدیل به کود آلی را دارد. فرآیند کامپوستینگ ضمن کاهش حجم زباله، به حاصلخیزی خاک کمک میکند و جایگزینی مناسب برای کودهای شیمیایی به شمار میرود.
حمایت از محصولات تولیدشده از مواد بازیافتی، تکمیلکننده چرخه مدیریت پسماند است. خرید کاغذ، ظروف و سایر کالاهای بازیافتی، تقاضا برای این محصولات را افزایش داده و صنایع را به استفاده بیشتر از مواد بازیافتی ترغیب میکند.
استخراج و مصرف سوختهای فسیلی همچون نفت، گاز و زغالسنگ، از عوامل اصلی آلودگی هوا و انتشار گازهای گلخانهای است. کاهش وابستگی به این منابع، گامی اساسی برای مهار تغییرات اقلیمی و حرکت به سوی آیندهای پایدار محسوب میشود.
جایگزینی سوختهای فسیلی با انرژیهای تجدیدپذیر مانند خورشیدی، بادی، آبی و زمینگرمایی، نقش مهمی در کاهش انتشار کربن دارد. توسعه این منابع پاک، ضمن حفظ محیط زیست، امنیت انرژی را نیز تقویت کرده و زمینهساز رشد اقتصادی پایدار خواهد بود.
افزون بر توسعه انرژیهای پاک، بهینهسازی مصرف انرژی در بخشهای خانگی، صنعتی و حمل و نقل اهمیت ویژهای دارد. ارتقای بهرهوری انرژی، کاهش اتلاف و استفاده از فناوریهای نوین، میتواند فشار بر منابع طبیعی را به شکل محسوسی کاهش دهد.
جنگلها ریههای زمین و زیستگاه گونههای بیشمار هستند و نقشی کلیدی در تنظیم آب و هوا و جلوگیری از فرسایش خاک دارند. جلوگیری از جنگلزدایی و اجرای طرحهای جنگلکاری و احیای مراتع، ضرورتی انکارناپذیر در مسیر حفاظت از طبیعت است.
منابع آبی، سرمایههای حیاتی کشور
منابع آبی شامل رودخانهها، دریاچهها و تالابها، قلب تپنده حیاتاند. جلوگیری از آلودگی صنعتی و خانگی، مدیریت مصرف آب و حفاظت از اکوسیستمهای آبی، از اولویتهای اساسی در صیانت از سرمایههای طبیعی کشور به شمار میرود.
خاک، بستر اصلی کشاورزی و تأمین غذاست و فرسایش آن تهدیدی جدی محسوب میشود. بهرهگیری از روشهای کشاورزی پایدار، کاهش مصرف کود و سموم شیمیایی و حفاظت از سلامت زیستی خاک، در تضمین امنیت غذایی آینده نقش تعیینکننده دارد.
حفظ تنوع زیستی به معنای صیانت از زنجیره حیات است. هر گونه گیاهی و جانوری نقشی منحصربهفرد در اکوسیستم دارد و نابودی آنها تعادل طبیعی را برهم میزند. حفاظت از زیستگاهها و مقابله با شکار غیرقانونی از اقدامات ضروری است.
تولید و مصرف پایدار، بنیان اقتصادی با وجدان زیستمحیطی است و در این میان صنایع باید به سمت استفاده از مواد اولیه تجدیدپذیر، کاهش مصرف انرژی و مدیریت اصولی پسماند حرکت کنند چرا که اقتصاد چرخشی با بازگرداندن مواد به چرخه تولید، راهکاری مؤثر در این مسیر محسوب میشود.
نویسنده: بهمن کریمی؛ کارشناس ارشد اقلیمشناسی