گروه علم و پیشرفت خبرگزاری فارس؛ هر وقت حرف از نخبه شدن است، همه نگاهها به سمت نمره، رتبه، مقاله و جایزه میرود. خیلی واضح نیست که اخلاق چه جایی در این ماجرا دارد.حالا بنیاد ملی نخبگان «نظام جامع اخلاق نخبگی» را ابلاغ کرده است که استعداد را یک «امانت» میداند و نه فقط یک موهبت. یعنی اینکه نخبه قرار است این استعداد را کجا خرج کند، برای چه کسی و با چه نیتی، به اندازه خود استعداد مهم است.به زبان سادهتر دیگر فقط این نیست که «چه میدانی» یا «چه ساختهای». الآن پرسش این هم هست که «چطور زندگی میکنی»، «در قبال جامعه چه حسی داری» و «آسیبهای فکری و اخلاقی را میبینی یا نه».این نظام جدید میگوید نخبگی فقط موتور پیشرفت نیست؛ موتوری که اگر اخلاق نداشته باشد، ممکن است کج برود، بسوزد یا از کشور فرار کند. برای همین، اخلاق را آوردهاند در مدار نخبگی. یعنی از این به بعد، اخلاق به اندازه علم و مهارت در تعیین این که یک نخبه در مسیر درست قرار دارد یا نه، مهم شده است.
پرورش نخبهای که هم توانمند است هم متعهد
هدف این نظام این است که نخبگانی را پرورش دهد که هم توانمندی علمی بالایی داشته باشند، هم تعهد اخلاقی و معرفتی عمیقی به جامعه و ارزشهای آن داشته باشند. در این مسیر، نخبگان باید پاسخگوی نسلهای آینده باشند، به الگوهای امیدبخشی برای جوانان تبدیل شوند، و با رفتار شفاف و مسئولانهی خود، اعتماد مردم را جلب کنند. خلاصه اینکه، میخواهند از استعدادهای برتر کشور، نه فقط برای پیشرفت علمی و فنی، بلکه برای یک توسعهی متوازن و اخلاقی استفاده کنند
سه محور اصلی نظام اخلاق نخبگی
نظام اخلاق نخبگی حول سه محور طراحی شده است: اخلاق عمومی، اخلاق حرفهای، و تعهد و مسئولیتپذیری اجتماعی، با این نکته که مصادیق ذكر شده فقط نمونه هستند و دامنه آنها گسترده و نامحدود است.
اخلاق عمومی یعنی نخبه در گفتار و عمل به حقیقت پایبند باشد (صداقت در گزارش، رزومه و نتایج پژوهش، پرهیز از وعده غیرواقعی، پذیرش اشتباه)، امانتدار باشد (حفظ اسرار، حقوق دیگران، استفاده مجاز از منابع)، عدالت و انصاف را رعایت کند (بدون تبعیض، بیطرف در داوری، برخورد برابر)، تواضع داشته باشد (پذیرش نقد، اذعان به سهم دیگران، پرهیز از خودبزرگبینی)، و در نهایت پایبند به قانون و نظم اجتماعی باشد.
اخلاق حرفهای یعنی نخبه در کارش منظم و دقیق باشد، به موقع گزارش دهد، به ساختارها و نهادهای قانونی احترام بگذارد، هیجان خود را کنترل کند (پرهیز از واکنشهای تند، مدیریت خشم و...)، و تصمیمگیری عقلانی را تمرین کند. همچنین با نیت خیرخواهانه و بدون منفعتطلبی شخصی، به دیگران خدمت کند (یاری همکاران، مشارکت داوطلبانه، انتقال تجربه بدون انتظار سود و...). در کنار اینها، به کیفیت و صداقت حرفهای متعهد باشد (دقت در طراحی و اجرا، پرهیز از جعل یا دستکاری داده و ...) و در نهایت رازداری و امانتداری حرفهای را رعایت کند (حفظ اسرار بیماران، مشتریان یا همکاران، پرهیز از انتشار دادههای محرمانه پژوهش و...).
مسئولیتپذیری اجتماعی هم یعنی نخبه مصالح ملی را بر منافع فردی ترجیح دهد، در طرحهای اثرگذار اجتماعی مشارکت کند، دانش و تجربه را به نسل جوان منتقل نماید، و در برابر نتایج عملکرد خود پاسخگو باشد.
چهار تکلیف بنیاد نخبگان برای اخلاقی کردن مسیر نخبگی
بنیاد ملی نخبگان به عنوان نهاد متولی امور نخبگان، در قبال این نظام چهار وظیفه اصلی بر عهده دارد.بنیاد موظف است با حمایت از تولید محتوا و استفاده از ظرفیت رسانهها و فضای مجازی، گفتمان «اخلاق نخبگی» را ترویج کند و رفتارهای غیراخلاقی را نقد نماید.همچنین باید از مشاورهها و راهنمایی اخلاقی برای نخبگان در مواجهه با جالشهای اخلاقی در محیط کار و پژوهش، حمایت کند.ضمن این که باید با معیارهای شفاف مبتنی بر سند راهبردی کشور در امور نخبگان، نشان یا جایزه ملی «اخلاق نخبگی» را در سطوح مختلف تعریف و به نخبگان پیشرو اعطا کند.همچنین بنیاد بر اجرای نظام اخلاق نخبگی نظارت میکند، گزارش تخلفات را بررسی میکند و با رویکرد اصلاحی عمل میکند. در صورت تکرار تخلف یا تخلفات جدی، پیامدهایی مانند تعلیق جوایز یا در موارد بسیار حاد، خروج از فهرست نخبگان و استعدادهای برتر اعمال میشود.