بررسی نقش و میراث سلیمانی نشان میدهد که او فراتر از یک فرمانده میدانی، به معمار الگویی نوین از بازدارندگی منطقهای تبدیل شد.
سپهبد قاسم سلیمانی بامداد ۱۳ دیماه ۱۳۹۸ در حمله تروریستی ارتش آمریکا در نزدیکی فرودگاه بغداد به شهادت رسید، اقدامی که بازتاب گستردهای در سطح منطقه و جهان داشت و از سوی بسیاری از حقوقدانان و نهادهای بینالمللی، نقض آشکار حاکمیت ملی عراق و اصول بنیادین حقوق بینالملل ارزیابی شد.
این رویداد، اگرچه با هدف ایجاد خلا راهبردی در محور مقاومت انجام شد، اما در عمل به نقطه عطفی در معادلات امنیتی غرب آسیا انجامید.
زمینه شکلگیری یک راهبرد منطقهمحور
ظهور و گسترش گروههای تروریستی تکفیری، بهویژه داعش، در دهه ۱۳۹۰ شمسی، یکی از پیچیدهترین تهدیدهای امنیتی غرب آسیا را رقم زد، تهدیدی که مرزهای سیاسی را درنوردید و ساختارهای امنیتی چندین کشور را با خطر فروپاشی مواجه ساخت.
در چنین شرایطی، سپهبد سلیمانی با درک ماهیت فراملی تهدید، راهبردی را دنبال کرد که بر همکاری میان بازیگران منطقهای و استفاده از ظرفیتهای مردمی استوار بود.
این رویکرد، برخلاف الگوهای مداخلهگرایانه رایج، بهدنبال ایجاد وابستگی امنیتی به قدرتهای خارجی نبود، بلکه بر توانمندسازی دولتها و جوامع محلی تمرکز داشت، هماهنگی میان ایران، عراق و سوریه در مقابله با داعش، و سازماندهی نیروهای مردمی در قالب ساختارهای قانونی، از جلوههای عملی این راهبرد منطقهمحور بود.
از فرماندهی میدانی تا طراحی نظم امنیتی
نقش سپهبد سلیمانی تنها در هدایت عملیاتهای نظامی خلاصه نمیشد، حضور او در میدانهای نبردی همچون تکریت، موصل و دیرالزور، همزمان با تلاش برای ایجاد انسجام سیاسی و اجتماعی در مناطق آزادشده، نشاندهنده نگاهی فراتر از منطق صرفاً نظامی بود.
به باور کارشناسان، این رویکرد موجب شد پیروزیهای میدانی به ثبات نسبی سیاسی و امنیتی منجر شود و زمینه بازگشت تهدیدهای تروریستی به حداقل برسد.
در این چارچوب، شکلگیری و تثبیت نیروهایی مانند حشدالشعبی عراق، نمونهای از تبدیل یک نیروی مردمی به بازیگری قانونی و اثرگذار در ساختار امنیت ملی یک کشور است؛ مدلی که از سوی برخی تحلیلگران بهعنوان یکی از دستاوردهای مهم امنیت منطقهمحور در غرب آسیا معرفی میشود.
دیپلماسی میدان؛ پیوند امنیت و سیاست
یکی از مؤلفههای کمتر مورد توجه در تحلیلهای کلاسیک، نقش سپهبد سلیمانی در ایجاد پیوند میان میدان و سیاست بود؛ رویکردی که بعدها با عنوان «دیپلماسی میدان» مورد اشاره قرار گرفت.
شهید سپهبد سلیمانی با بهرهگیری از شناخت عمیق اجتماعی و فرهنگی منطقه، توانست میان بازیگرانی با پیشینههای قومی، مذهبی و ملی متفاوت، نوعی همگرایی عملی ایجاد کند.
این دیپلماسی غیررسمی اما مؤثر، زمینهساز شکلگیری شبکهای از همکاریهای امنیتی شد که نه بر اساس اجبار، بلکه بر پایه منافع مشترک و تهدیدهای مشترک تعریف میشد، نتیجه این رویکرد، افزایش تابآوری امنیتی منطقه در برابر تهدیدهای نامتقارن بود.
شهادت و تغییر معادله بازدارندگی
ترور سپهبد قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس نایب رییس حشدالشعبی عراق، بهسرعت به یکی از نقاط عطف تحولات امنیتی منطقه تبدیل شد.
تشییع میلیونی پیکر این ۲ فرمانده در جمهوری اسلامی ایران ایران و عراق، بازتابی از سرمایه اجتماعی و نفوذ فراملی آنان بود.
در ادامه، حمله موشکی جمهوری اسلامی ایران به پایگاه عینالاسد، به عنوان نخستین پاسخ مستقیم و رسمی به اقدام نظامی آمریکا، از سوی بسیاری از ناظران نشانهای از تغییر قواعد بازدارندگی ارزیابی شد.
تحلیلگران معتقدند این تحولات نشان داد که راهبرد منطقهمحور، حتی در غیاب چهرههای محوری، قابلیت بازتولید و تداوم دارد و وابسته به یک فرد باقی نمیماند.
میراث منطقهمحور در ۶ سال پس از شهادت
۶ سال پس از شهادت سپهبد قاسم سلیمانی، تأثیر راهبردهای او همچنان در تحولات غرب آسیا قابل مشاهده است، نقش نیروهای مقاومت در حفظ ثبات نسبی عراق و سوریه، تغییر موازنه قدرت در یمن و استمرار جریان مقاومت فلسطین، از منظر بسیاری از کارشناسان، بدون در نظر گرفتن ساختار امنیتی شکلگرفته در سالهای گذشته قابل تحلیل نیست.
رهبر معظم انقلاب اسلامی، شهید سلیمانی را «شهید زنده تاریخ» توصیف کردهاند، تعبیری که ناظر بر استمرار اندیشه و اثرگذاری او در عرصههای راهبردی است.
به باور ناظران، میراث سلیمانی بیش از آنکه به یک شخصیت نظامی محدود باشد، به یک الگوی امنیتی منطقهمحور تبدیل شده است که همچنان در معادلات غرب آسیا نقشآفرینی میکند.
ششمین سالگرد شهادت سپهبد قاسم سلیمانی، فرصتی برای بازاندیشی در تجربهای است که نشان داد امنیت پایدار در غرب آسیا، نه از مسیر مداخله خارجی، بلکه از دل همکاری منطقهای، اتکا به ظرفیتهای بومی و همگرایی ملتها حاصل میشود.
تجربهای که امروز بهعنوان یکی از نمونههای مهم بازدارندگی منطقهمحور، همچنان مورد توجه تحلیلگران و پژوهشگران حوزه امنیت بینالملل قرار دارد.