صنایع دستی بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی هر منطقه، نقشی مهم در حفظ میراث بومی و ایجاد اشتغال پایدار ایفا میکند. در این میان، هنرهای سنتی مرتبط با فلز، بهویژه آهنگری و چاقوسازی، از جمله رشتههایی هستند که ریشهای عمیق در تاریخ برخی شهرستانها دارند و همچنان بهصورت نسلبهنسل توسط هنرمندان محلی حفظ شدهاند.
چاقوسازی یکی از شاخصترین رشتههای صنایع دستی فلزی است که با تکیه بر مهارتهای سنتی، دانش بومی و تجربه نسلبهنسل شکل گرفته و علاوه بر کارکرد کاربردی، دارای ارزش هنری و فرهنگی بالایی است. این هنر اصیل در برخی مناطق استان کرمانشاه از جمله دالاهو با قدمتی چند هزار ساله، بهعنوان بخشی از هویت تاریخی و معیشت هنرمندان محلی شناخته میشود.
علاقه به هنر، میراث سنتی را حفظ میکند
یونس جانی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ با اشاره به قدمت چند هزار ساله چاقوسازی در این منطقه، بر لزوم حمایت جدیتر میراث فرهنگی از هنرهای اصیل بومی تأکید کرد و اظهار داشت: شهرستان دالاهو از دیرباز یکی از مراکز مهم صنایع دستی، بهویژه در رشته چاقوسازی بوده و این هنر جزو رشتههای اصیل منطقه محسوب میشود که قدمتی در حدود سه هزار سال دارد.
وی افزود: کارگاههای صنایع دستی در سطح شهرستان بهصورت پراکنده فعال هستند و بنده نیز بهصورت انفرادی یک کارگاه صنایع دستی در بلوار راه کربلا، غرفه شماره ۹ دارم که در آن مشغول فعالیت هستم.
این هنرمند صنایع دستی شهرستان دالاهو درباره حمایتهای صورتگرفته گفت: در حوزه بازاریابی، چندین دوره آموزشی از سوی استان کرمانشاه برگزار شده و حمایتهایی نیز انجام شده است، اما در زمینه آموزش فنی، بهدلیل سنتی بودن این هنر که بهصورت نسل به نسل منتقل شده، آموزشها بیشتر به شکل تجربی بوده است. حدود سه تا چهار سال در سازمان فنی و حرفهای بهعنوان مدرس فعالیت داشتم که هنرجویان در رشته آهنگری موفق به دریافت مدرک رسمی میشدند.
جانی خاطرنشان کرد: ورود به این حرفه پیشه پدری نبوده و از روی علاقه شخصی صورت گرفته است. پدر و مادرم هر دو معلم هستند، اما از نوجوانی علاقه زیادی به آهنگری و چاقوسازی داشتم و بهصورت شاگردی وارد این حرفه شدم. در کنار آن، مدرک کارشناسیارشد مهندسی کشاورزی نیز دارم.
وی با اشاره به وضعیت بازار فروش محصولات خود بیان کرد: اگرچه آهنگری شغل اصلی ماست و با انواع فلزات سروکار داریم، اما بهصورت تخصصی در زمینه چاقوسازی فعالیت میکنیم. فروش محصولات هم در سطح شهرستان انجام میشود و هم از طریق فضای مجازی؛ در اینستاگرام و فیسبوک فعال هستیم و از سراسر کشور سفارش دریافت میکنیم. بخشی از محصولات نیز بهصورت محدود و مسافری به خارج از کشور ارسال میشود.
نشان ملی صنایع دستی را دریافت کردهام
این هنرمند صنایع دستی با اشاره به افتخارات خود گفت: دو سال پیش با ارائه نمونه آثار، موفق به دریافت نشان ملی صنایع دستی شدم. همچنین چند سال قبل در مستند «دستآفریده» که از شبکه دو سیما و شبکه مستند پخش شد، حضور داشتم و از بنده تجلیل شد. علاوه بر این، کتابی با عنوان «اصول آهنگری» نیز تألیف و منتشر کردهام.
وی درباره مواد اولیه مورد استفاده در هنر چاقوسازی توضیح داد: مواد اصلی شامل انواع فلزات بهویژه فولاد برای ساخت تیغههاست. همچنین از فلزاتی مانند برنج، نقره و گاهی طلا برای بخشهای تزئینی استفاده میشود. در دستهسازی چاقوها نیز از شاخ گوزن، قوچ، گاومیش و چوبهای خاص مانند میکارتا بهصورت داخلی و وارداتی موجود است، بهره میبریم.
جانی، مهمترین چالش این حوزه را نبود تفکیک میان تولیدات سنتی و صنعتی دانست و گفت: متأسفانه کار سنتی و اصیل در تقابل با تولیدات صنعتی و بعضاً بیکیفیت قرار گرفته و تمایز مشخصی میان آنها وجود ندارد. میراث فرهنگی باید نقش حمایتی و تخصصیتری ایفا کند تا هنر اصیل بومی به حاشیه نرود. ما نیز پیشنهاد فعالسازی مجدد تعاونی صنعتگران را مطرح کردهایم تا این تفکیک بهدرستی انجام شود.
وی درباره جایگاه چاقوسازی شهرستان دالاهو در مقایسه با دیگر مناطق کشور اظهار کرد: چاقوسازی یک رقابت منطقهای نیست، اما از نظر اصول کار و کیفیت، این هنر در شهرستان ما جایگاه ویژهای دارد. هرچند مستندات تاریخی دقیق مانند برخی شهرها وجود ندارد، اما بر اساس کیفیت آثار و منابع مکتوب، میتوان گفت قدمت این هنر در این منطقه همراستا و حتی در مواردی قابل مقایسه با شهرهایی مانند زنجان است.
مقدمات ثبت ملی چاقوسازی انجام شده است
داریوش محمدی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ از قدمت و ظرفیت بالای صنایع دستی بهویژه چاقوسازی و آهنگری در منطقه دالاهو خبر داد و گفت: صنعت چاقوسازی در شهرهای کرندغرب و گهواره یکی از صنایع سنتی و شاخص این شهرستان است که همچنان بهصورت کاملاً بومی و سنتی فعال است.
وی افزود: خوشبختانه مقدمات ثبت ملی صنعت چاقوسازی شهرستان انجام شده و پیگیریهای لازم برای ثبت نهایی آن در دستور کار قرار دارد. این صنعت میتواند نقش مهمی در حفظ میراث فرهنگی، توسعه گردشگری و ایجاد اشتغال پایدار در منطقه ایفا کند.
مسئول اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان دالاهو، با اشاره به وضعیت کارگاههای فعال گفت: در حال حاضر در شهر کرندغرب حدود ۲۶ کارگاه و غرفه صنایع دستی در قالب یک بازارچه دائمی فعالیت میکنند که بخش قابل توجهی از آنها به تولید و عرضه چاقوی سنتی اختصاص دارد.
وی گفت: همچنین نزدیک به ۶ تا ۷ برند شناختهشده در حوزه چاقوسازی در شهرستان فعال هستند که برخی از آنها دارای نشان ملی اصالت میباشند. اسامی دو نفر از هنرمندان شاخص این حوزه متعاقباً اعلام خواهد شد.
محمدی ادامه داد: در شهر گهواره نیز حدود ۷ تا ۸ کارگاه چاقوسازی فعال است. مواد اولیه این صنعت عمدتاً از داخل شهرستان تأمین میشود و حدود ۹۵ درصد تولیدات بهصورت کاملاً سنتی و توسط هنرمندان بومی انجام میگیرد، هرچند در موارد محدودی مواد اولیه از استان زنجان وارد میشود.
مسئول اداره میراث فرهنگی شهرستان دالاهو با اشاره به بازار فروش محصولات گفت: بازار فروش چاقوی سنتی شهرستان بهطور کلی مناسب است، هرچند پس از احداث کمربندی، میزان فروش نسبت به گذشته کاهش یافته، اما همچنان این صنعت از نظر اقتصادی برای هنرمندان مقرونبهصرفه است.
محمدی در ادامه با اشاره به پیشینه تاریخی آهنگری در منطقه دالاهو بیان کرد: صنعت آهنگری در شهرستان دالاهو با قدمتی بیش از ۳ هزار سال همچنان در حال انجام است و این موضوع، شهرستان دالاهو را هم از نظر میراث فرهنگی و هم از نظر صنایع دستی در سطح کشور متمایز میکند.
وی افزود: عمده فعالیت آهنگری در شهرستان دالاهو به چاقوسازی به روش سنتی اختصاص دارد و چاقوهای تولیدی این منطقه در مدلها و کاربردهای متنوع تولید و عرضه میشود.
محمدی تصریح کرد: بخش قابل توجهی از تولیدات چاقوسازی شهرستان شامل چاقوهای کلکسیونی با متریال خاص است که تیغههایی با کیفیت بالا و دستههایی از جنس شاخ گوزن، شاخ گاومیش و سایر مواد طبیعی از جمله چوب دارند. این چاقوها در دو نوع ساده و مرکب تولید میشوند و از نظر هنری و اصالت، جایگاه ویژهای دارند.
وی ادامه داد: بخش دیگری از تولیدات صنایع دستی و آهنگری شهرستان به ساخت چاقوهای قلمتراش با کیفیت بالا اختصاص دارد که بهطور ویژه در حوزه خوشنویسی مورد استفاده قرار میگیرد و از نظر ظرافت و دقت، در سطح بالایی قرار دارد.
مسئول اداره میراث فرهنگی دالاهو افزود: حدود نیمی دیگر از تولیدات چاقوسازی شهرستان شامل تولید کاردهای مخصوص آشپزخانه، آشپزی حرفهای و مصارف کشتارگاهی است که در ابعاد ۲۵ تا ۴۰ سانتیمتر و در طرحها و کاربردهای تخصصی متناسب با نیازهای مختلف آشپزی و سلاخیهای عمده تولید میشود.
محمدی با تأکید بر اهمیت ثبت ملی این صنایع گفت: یکی از مهمترین اهداف ما ثبت ملی صنعت چاقوسازی است تا همانند صنعت تنبور که پیش از این ثبت ملی شده، این هنر ارزشمند نیز بهعنوان میراثی ماندگار حفظ و معرفی شود. ثبت ملی این صنعت میتواند نقش مؤثری در رونق گردشگری و معرفی هرچه بهتر شهرستان داشته باشد.
آهنگران کرمانشاه با قدرت طبیعت مهارت خود را ساختند
عزیز مصطفایی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ اظهار داشت: در کاوشهای باستانشناسی کرمانشاه، ابزارآلات و اشیای فلزی متعددی به دست آمده است که نمایانگر رونق صنایع فلزی و پیشرفت صنعت آهنگری در این ناحیه است؛ به نظر میرسد که کرمانشاه در طول تاریخ، به دلیل موقعیت جغرافیایی استراتژیک و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق و غرب، محلی مهم برای گسترش فرهنگ و تمدن بوده است.
وی افزود: یکی از روایتهای محلی جالب در این منطقه، به شهر کرند مربوط میشود، بر اساس باورهای مردم کرند، نام این شهر از نام «کارن»، فرزند کوچک کاوه آهنگر، قهرمان اسطورهای ایرانی گرفته شده است.
این دانشآموخته دکترای مردمشناسی گفت: کاوه آهنگر در تاریخ و اسطورههای ایران نمادی از مقاومت و توانمندی است که با پیشه آهنگری، به شخصیت الهامبخشی برای مردم ایران تبدیل شده است.
مصطفایی تصریح کرد: باور بر این است که کارن، مهارت آهنگری را از کاوه به ارث برده و به این حرفه در کرمانشاه ادامه داده است، این داستان علاوه بر ارزش اسطورهای، نشاندهنده اهمیت تاریخی حرفه آهنگری در این منطقه است که از دیرباز بهعنوان هنری مقدس و الهامبخش شناخته شده است.
وی با بیان اینکه اعتقادات فرهنگی خاصی پیرامون حرفه آهنگری در میان مردم کرمانشاه وجود دارد، خاطرنشان کرد: مردم این منطقه بر این باورند که مهارت آهنگری، صرفاً با آموزش یا تجربه به دست نمیآید بلکه نیاز به نوعی محبت الهی و انتخاب خاص دارد، این اعتقاد بهگونهای است که گویی آهنگران نه تنها صنعتگرانی ماهر، بلکه حاملان برکت و تقدس ویژهای از سوی خداوند هستند.
مصطفایی گفت: از نکات دیگر جالب توجه درباره تاریخ آهنگری کرمانشاه، استفاده از باد طبیعی در فرآیند ذوب آهن است، در منطقه کوهستانی اطراف کرند، بادهای شدیدی میوزد که مردم محلی از این بادها بهعنوان منبعی برای دمیدن در کورههای ذوب آهن استفاده میکردند.
وی افزود: آثار باستانی این کورهها که هنوز در کوههای کرند باقی ماندهاند، نشان میدهند که مردم این منطقه از فنآوریهایی بهرهبردهاند که به آنها امکان میداده آهن را به حدی از دما برسانند که در کورهها ذوب شود، این امر، نشاندهنده دانش پیشرفته فنی مردمان آن دوران در استفاده از منابع طبیعی برای پیشرفت صنعت فلزکاری است.
این پژوهشگر حوزه مردمشناسی بیان کرد: آهنگران کرمانشاه در دورانهای تاریخی، به ویژه در دوران صفویه و نادرشاه، به ساخت ابزارآلات جنگی شهره بودهاند، بر اساس اسناد تاریخی، این آهنگران در ساخت سلاحهایی چون شمشیر و سپر تخصص داشته و برای ارتش نادرشاه و دیگر حاکمان ابزارهای جنگی تهیه میکردهاند.
وی تصریح کرد: گفته میشود که در این دوران، برخی از آهنگران کرمانشاه حتی به ساخت اسلحههای جنگی نیز پرداختهاند و مهارتهایی را بهکار بردهاند که تا امروز در خاطرات مردم محلی و سنتهای شفاهی این منطقه برجای مانده است.
مصطفایی افزود: پس از دوره پهلوی و با تغییرات اجتماعی و سیاسی گسترده در ایران، حرفه آهنگری به تدریج تغییر کرد و با کاهش نیاز به ابزارآلات جنگی، آهنگران کرمانشاه به تولید وسایل مورد استفاده در خانه و کشاورزی روی آوردند، این تغییر باعث شد که آهنگران به ساخت وسایلی چون چاقوی آشپزخانه، ابزارهای باغبانی و کشاورزی نظیر بیل، کلنگ و حتی ابزارهای سادهای برای شکار بپردازند.
به گزارش شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ آهنگری کرمانشاه با تکیه بر مهارت سنتی و استفاده هوشمندانه از منابع طبیعی، از دوران باستان تا امروز ادامه یافته و نشاندهنده اهمیت تاریخی، فرهنگی و اسطورهای این حرفه در منطقه است. این میراث ارزشمند همچنان نقش مهمی در حفظ هویت و صنایع دستی محلی ایفا میکند.
با وجود ارزش هنری و قدمت این رشتهها، فعالان صنایع دستی معتقدند نبود حمایتهای هدفمند، ضعف در تفکیک تولیدات سنتی از محصولات صنعتی و کمبود مستندات تاریخی، از مهمترین چالشهای پیشروی این هنر است، موضوعی که هنرمندان نمونه و فعالان باسابقه این حوزه بر آن تأکید دارند.