سمنوپزان یکی از کهنترین آئینهای جمعی ایرانیان است که ریشه در سنتهای باستانی و آئینهای مرتبط با کشاورزی و باروری دارد.
«سمنو» که از جوانه گندم تهیه میشود، نماد رویش، برکت و زایش طبیعت است و از دیرباز در میان اقوام ایرانی جایگاه ویژهای داشته است. این آئین بهویژه در پیوند با جشنهای پایان زمستان و آغاز بهار شکل گرفته و در گذر زمان با سنتهای اسلامی نیز آمیخته شده است.
در فرهنگ ایرانی، سمنو یکی از ارکان اصلی سفره هفتسین در جشن نوروز است و نمادی از فراوانی، خیر و نیروی زندگی به شمار میرود. در گذشته، سمنوپزان اغلب بهصورت جمعی و با مشارکت زنان محله یا روستا انجام میشد؛ شبی طولانی که با دعا، نذر، خواندن اشعار آئینی و آرزوی خیر و برکت برای خانوادهها همراه بود. این مراسم نهتنها یک فعالیت خوراکی، بلکه آئینی اجتماعی و معنوی محسوب میشد که همبستگی و مشارکت جمعی را تقویت میکرد.
آئین سمنوپزان روستای کرتویج از جمله آئینهای کهن منطقه دینور از توابع استان کرمانشاه است که براساس گفتههای محلی بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد، اما براساس بررسیها و شواهد موجود این آئین قدمت بیشتری دارد.
آئین سنتی پخت سمنو سال ۱۴۰۱ در کرمانشاه ثبت شد
یاور عبیری در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ اظهار داشت: آئین سنتی پخت سمنو در روستای کرتویج کرمانشاه سال ۱۴۰۱ در فهرست میراث ناملموس ملی ثبت شد.
وی با اشاره به اهمیت این رویداد فرهنگی، افزود: مراحل و نحوه پخت سمنوی کرتویج چند سال پیش به عنوان میراث ناملموس در فهرست ملی ثبت شده است. ابزارآلات و شیوههایی که در این آئین استفاده میشود، در هیچ نقطه دیگری از ایران رایج نیست و این سنت به صورت نسل به نسل منتقل شده است.
رئیس جامعه اقامتگاههای بومگردی ایران خاطرنشان کرد: این مراسم هر سال در اسفندماه مطابق سنت دیرینه برگزار میشود. این آئین همواره مورد توجه مردم منطقه بوده و تلاش میشود شکل اصیل آن حفظ شود.
عبیری گفت: با وجود تغییرات اجتماعی و سبک زندگی جدید، مردم روستای کرتویج همچنان بر حفظ این آئین کهن پایبند هستند و هر ساله با مشارکت جمعی آن را زنده نگه میدارند. این مراسم علاوه بر جنبه فرهنگی، فرصتی برای گردهمایی و تقویت پیوندهای اجتماعی میان اهالی است.
وی افزود: حفظ آئینهایی مانند پخت سمنوی کرتویج، بخشی از هویت فرهنگی منطقه است و ادامه این سنتها نیازمند توجه و همراهی مردم و مسئولان خواهد بود.
سمنو خوراکی «آفرینشبخش» است
عزیز مصطفایی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ اظهار داتت: برخی پژوهشگران بر این باورند که سمنو در روزگار باستان بهعنوان هدیهای آئینی از سوی میترا، الهه مهر، شناخته میشده است. به همین دلیل، بعدها در فرهنگ اسلامی آن را به حضرت فاطمه زهرا (س) ـ که نماد مهر و بخشش دانسته میشود ـ نسبت داده و نذر ایشان قلمداد کردهاند.
وی افزود: در سنتهای کهن، پخت سمنو آئینی زنانه بوده است؛ زنان همه مراحل را انجام میدادند و مردان تنها در کارهای سنگین مانند بلند کردن دیگها اجازه مشارکت داشتند.
این دانشآموخته دکترای مردمشناسی گفت: در باورهای قدیمی، سمنو خوراکی «آفرینشبخش» به شمار میرفته و این نگاه با اسطورههای مربوط به زایش در نواحی زاگرس پیوند دارد. یکی از باورهای رایج این بوده که نطفه انسان از جوانههای گندم پدید میآید.
مصطفایی همچنین به رسم ویژهای در روستای «کرتویج علیا» اشاره کرد و گفت: در این منطقه تفالههای سمنو دور ریخته نمیشود. مردم یا آن را بر تیرهای چوبی خانه میآویزند یا در زمینهای کشاورزی پخش میکنند، زیرا باور دارند که سمنو مایه برکت و فراوانی است.
به گفته وی، آویزان کردن تفالهها در خانه را سبب افزایش نسل در خانواده و رها کردن آن در مزارع را موجب حاصلخیزی بیشتر زمینها میدانند.
مصطفایی خاطرنشان کرد: واژه «سمنو» ریشه فارسی دارد، اما در مناطق زاگرسنشین، بهویژه در کرمانشاه و دینور، شکل محلی آن یعنی «سمنی» رایجتر است.
وی خاطرنشان کرد: آئین سمنوپزان در دیماه سال ۱۴۰۱ به شماره ۲۷۸۱ با عنوان «سمنو پزان کرتویج، آئین، دانش و مهارتهای سنتی» در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت ملی رسیده است.
سمنو نمادی از خیر و برکت است
اردشیر کشاورز در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ اظهار داشت: آئین پخت سمنو تنها محدود به استان کرمانشاه نیست بلکه در سراسر کشور رواج دارد.
وی در توضیح شیوه تهیه سمنو، گفت: در گذشته بعد از جوانهزدن گندم، ریشههای سبز آن را جدا کرده، چند روزی نگهداری و حتی آویزان میکردند تا آماده شود. سپس جوانهها را میکوبیدند و با آب مخلوط میکردند و در دیگهای بزرگ میریختند.
این پژوهشگر و نویسنده کرمانشاهی افزود: در تهیه سمنو هیچگونه ماده قندی مانند شکر یا قند استفاده نمیشود و شیرینی آن کاملاً طبیعی و حاصل جوانه گندم است؛ بنابراین نباید تصور کرد که به آن مواد شیرینکننده افزوده میشود.
کشاورز با اشاره به باورهای سنتی مرتبط با پخت سمنو، گفت: معمولاً این خوراک به نیت برآورده شدن حاجات و با توسل به حضرت فاطمه زهرا (س) تهیه میشود. برخی افراد هنگام پخت، چند دانه بادام نیز در دیگ میاندازند و باور دارند اگر بادامی در کاسه فردی قرار گیرد، نیت او برآورده خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد: افراد هنگام همزدن سمنو، نیت خود را در دل تکرار میکنند و این آئین، ریشهای سنتی و اعتقادی در میان مردم دارد.
کشاورز گفت: در فرهنگ ایرانی، سمنو یکی از ارکان اصلی سفره هفتسین در جشن نوروز است و نمادی از فراوانی، خیر و نیروی زندگی به شمار میرود.
به گزارش شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ در مجموع، آئین سمنوپزان را میتوان جلوهای ماندگار از پیوند سنتهای باستانی ایرانی با باورهای دینی و اجتماعی دانست؛ آئینی که با نماد رویش، برکت و همبستگی جمعی، نهتنها بخشی از هویت فرهنگی نوروز را شکل داده بلکه در مناطقی چون کرتویجِ دینور نیز بهعنوان میراثی ارزشمند و چند 100 ساله همچنان زنده و پویا باقی مانده است.